İslam terminolojisinde kader, kainatta olmuş/olacak herşeyin Allah tarafından ezelden takdir edilmesi, kaza ise takdir edilen bu olayların zamanı gelince gerçekleşmesidir.

Günümüz müslümanları arasında kader konusundaki yaygın inanç şöyledir:

• “Allah kainatı ve bizleri yarattı, O herşeye kadirdir, O’nun izni olmadan hiçbir şey olmaz. Fakat Allah bize akıl ve hür irade verdi. Peygamber vasıtasıyla bizlere ‘doğru’ yolu gösterdi. Biz insanlar, Allah’ın vermiş olduğu hür irade ile doğru ve yanlış yol arasında seçim yapar ve seçimimize göre de öbür dünyada ödüllendirilir veya cezalandırılırız.“

Gerçi bu klasik tutuma karşı bazı sorular yöneltilince kafalar karışır, insan aklının yetersizliğinden dem vurulur, genelde de ‘külli irade‘, ‘cüzi irade‘, ‘kesb‘ gibi kavramlarla mesele çözüldü sanılır. Ama yaygın olan inanç her zaman bu yöndedir:

• “Allah elbette herşeyi bilen olarak, bizim hangi tercihde bulunacağımızı da baştan biliyor. Fakat yine de bu tercihi O’nun bize vermiş olduğu ‘cüzi irade’ ile biz kendimiz yapmaktayız. Allah dileseydi elbette ki, herkesi müslüman yapardı. Fakat bizleri imtihan edebilmek için, cüzi bir hür tercih alanı bıraktı. Ve bu cüzi alanda (Allah önceden herşeyi bilse de) tercihimizi hür olarak biz kendimiz yapmaktayız.“

Bu görüşü, mutlak ve sonsuz bilgi ve güç sahibi bir Yaratıcı fikri ile uyuşturmak pek mümkün gözükmüyor. Ne de olsa -bu inanca göre- Allah, günahkâr/kâfir bir insanın henüz daha “ruhunu” yaratırken, onun günahkâr/kâfir olacağını biliyor, günahkâr/kâfir olmayacak şekilde yaratmaya da gücü yetiyor, ama yine de bu şekilde yaratıyor. Ama biz yine de bu başlıkta müslümanlar arasındaki bu yaygın inancın sadece Kuran’la uyuşup uyuşmadığını inceleyelim. Göreceğiz ki, Kuran işte bu yaygın inanca ap-açık bir şekilde aykırı gelmekte!
Kuran sadece “dileseydi herkesi müslüman yapardı” demiyor, çok açık bir şekilde “dilediğini müslüman, dilediğini de kâfir yapıyor” diyor. Yani Kuran’a göre Allah, sadece hangi tercihde bulunacağımızı önceden bilmekle kalmıyor, doğru yola da eğri yola da bizzat kendisi itiyor herkesi.

“Allah’a bir adım yaklaşana, O on adım yaklaşır” gibi önermeler de birazdan sıralanacak olan ayetler ışığında anlamsız kalıyor. Çünkü o ilk bir adımı atıp atmayacağımız da, Kuran’a göre doğrudan ve mutlak olarak Allah tarafından belirlenmekte. “Allah’ın sana yardım etmesi, doğru yolu göstermesi için kalbini O’na açman gerekir, O’nun yardımını dilemen gerekir” gibi ‘açıklamalar’ da havada kalıyor. Çünkü Kuran’a göre kalpleri açan da, mühürleyen de o. Ne dilediğimize, ne dilemediğimize karar veren de o. Biz, hür tercihlerde bulunuyoruz zannında olabiliriz, ama Kuran’a göre bizim şu tercihte değil de, bu tercihte bulunmamız da aslında doğrudan ve mutlak olarak sadece Allah tarafından yönetilmekte.

Herşey (yapıp-yapmadıklarımız, dileyip dilemediklerimiz, düşünüp düşünmediklerimiz) tam ve mutlak olarak Allah’ın elinde

• Tekvir/29
  Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.

• İnsan/30
  Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Doğrusu Allah, bilendir, Hakim’dir.

• Hadîd/22
  Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde uğradığınız hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce, bir kitapta (Levh-i Mahfuz’da) yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah’a göre kolaydır.

• Kamer/49
  Haberiniz olsun ki, biz her şeyi bir kadere göre yarattık.

• Enfâl/17
  (Savaşta) onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü onları; attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı (onu). Ve bunu, müminleri güzel bir imtihanla denemek için (yaptı). Şüphesiz Allah işitendir, bilendir.

• Tevbe/51
  De ki: Allah’ın bizim için yazdığından başkası bize asla erişmez. O bizim mevlamızdır. Onun için müminler yalnız Allah’a dayanıp güvensinler.

• Yûnus/49
  De ki: “Allah’ın dilemesi dışında ben kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir süre vardır; süreleri sona erince bir saat bile geciktirilmezler ve öne de alınmazlar.”

İman etmek veya etmemek de Allah’ın elinde

• Yunus/100
  Allah’ın izni olmadıkça, hiçbir kimse iman edemez.

• İbrahim/4
  Allah dilediğini saptırır ve dilediğini de doğru yola eriştirir; güçlü olan, Hakim olan O’dur.

• Fatır/8
  Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola eriştirir.

• Müdessir/31
  İşte Allah, böylece, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola eriştirir.

• Bakara/272
  Onların doğru yola iletilmeleri sana düşmez, fakat Allah dilediğini doğru yola eriştirir.

• Hûd/34
  Ben size öğüt vermek istesem de, eğer Allah sizi azdırmak istemişse, öğüdüm size fayda vermez. O, sizin Rabbinizdir ve O’na döndürüleceksiniz.

• Kasas/56
  Sen, sevdiğini doğru yola eriştiremezsin, ama Allah, dilediğini doğru yola eriştirir. Doğru yola girecekleri en iyi O bilir.

• Nahl/93
  Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı. Ama O, istediğini saptırır, istediğini doğru yola eriştirir. İşlediklerinizden, and olsun ki, sorumlu tutulacaksınız.

• Enam/125
  Allah, her kimi doğruya erdirmek isterse, onun göğsünü İslâm’a açar. Kimi de saptırmak isterse, onun da göğsünü göğe çıkıyormuşçasına daraltır, sıkar. Allah, inanmayanlara azap (ve sıkıntıyı) işte böyle verir.

• Şura/52
  İşte böylece sana da emrimizle Kur’an’ı vahyettik. Sen, kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz ki sen doğru bir yolu göstermektesin.

• İsra/97
  Allah, kimi doğru yola iletirse işte o, doğru yolu bulmuştur. Kimi de saptırırsa, böyleleri için O’nun dışında dostlar bulamazsın. Onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşredeceğiz. Varacakları yer cehennemdir. Cehennemin ateşi dindikçe, onlara çılgın ateşi artırırız.

Üstelik kafirleri eğri yolda tutmak için özel gayret gösteriliyor

• İsra/46
  Kur’an’ı anlamamaları için kalpleri üzerine perdeler, kulaklarına da ağırlık koyarız.

• Rad/33
  Allah, kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.

Afak Adalı – ulpian